गाई भैसीको मेटाबोलिक रोग (Metabolic Disease of Cattle and Buffaloes) Milk Fever

0
1494

पर्यावाची शब्द (Synonyms): Hypocalcaemia, Parturient paresis

 परिचय (Introduction)

  • पोथि पशु व्याउनु भन्दा केही दिन अगाडी वा पशु व्याएको समयमा वा पशु व्याएको ७२ घण्टा भित्रमा क्याल्सियमको कमि भई पशु कमजोर हुने, बस्ने वा ढल्ने र अन्न्यमा पशु मर्ने एक प्रकारको Metabolic सम्स्यालाई Milk Fever भनिन्छ।

यो समस्या बढि देखा पर्ने अवस्थाहरु:

  • समय: पशु व्याएको ४८-७२ घण्टा सम्ममा बढि देखा पर्छ
  • जात:बढि दूध दिने पशु (उन्नत जातका पशु) बढि प्रभावित हुन्छ(विशेष गरी Jersey गाई)
  • वेत:३ देखी ७ वेदमा बढि देखा पर्छ
  • उमेर:५ देखी १० वर्ष
  • पशु:गाई, भैसीमा बढि देखिन्छ तर भेडा, बाख्रामा पनि लाग्छ
  • मौसम:जाडो समयमा

 

कारक तत्व (Etiology/Causes)

  • पशुको शरिरमा क्याल्सियम (Calcium) को मात्रा कम हुनु।

 

नोट:सामान्यतया गाई, भैसीको रगतमा११ मि.ग्रा. प्रति डेसि लिटर (10 mg/dl) क्याल्सियमको मात्रा हुन्छ। तर Milk Fever भएको अवस्थामा क्याल्सियमको मात्रा ८ मि.ग्रा. प्रति डेसि लिटर (8 mg/dl) भन्दा कम हुन्छ र कहिले काही क्याल्सियमको मात्र २ मि.ग्रा. प्रति डेसि लिटर (2.6 mg/dl) सम्म पनि घट्छ।

 

Calcium को मात्रा कम हुनुको कारणहरु

  • पशु व्याए पछि विगौति दूधमा अत्याधिक मात्रामा Calcium निस्कासन हुनु।
  • उक्त समयमा आन्द्राबाट Calcium सोस्न नसक्नु।
  • पशुको शरिरको हड्डीकोCalciumतत्काल रगतमा लैजान नसक्नु।

 

पशुको शरिरमा क्याल्सियमको कमि गर्ने तत्वहरु

  • भिटामिन डि (Vitamin D) को कमि, Parathormone (PTH) हर्मोनको कमी, क्याल्सिटोनिन (Calcitonin) को मात्रा बढि ।

 

लक्ष्यणहरु (Symptoms)

यो रोगको तीन अवस्थाहरु छन्।

पहिलो अवस्था (Stage 1) दोश्रो अवस्था (Stage 2) तेश्रो अवस्था (Stage 3)
o  अत्याधिक उत्तेजित हुने

o  खान कम गर्दै जाने

o  ज्वरो सामान्य रहने वा थोरै बढि हुन सक्ने

o  बसे पछि उठ्न गाह्रो हुने

o  पशु ह्याकुलोमा टेकेर बस्ने(Sternal recumbency)

o  टाउको दायाँ वा वायाँको पेट तिर फर्काएर बस्नर् (S-Shaped posture)

o  शारिरिक तापक्रम घट्ने (36-38 ⁰C, 97-101 ⁰F)

o  एकनाशले हेर्ने, थुतुनो शुख्खा हुने, पशु उग्राउन छाड्ने

o पशु दायाँ वा बायाँ तर्फ कोल्टे परेर बस्ने

o लामो र गहिरो श्वास फेर्ने

o पेट फुल्ने

o अन्त्यमा उपचार नपाएमा पशु मर्ने

रोग निदान (Diagnosis)

  • इतिहासको आधारमा, लक्षणाको आधारमा, रगतमा क्याल्सियमको मात्रा परिक्षण गरेर, बिरामी पशुलाई क्यालस्सियबाट उपचार गरेपछि तुरुन्तै पशु ठिक भएमा ।

 

उपचार (Treatment)

  • Calcium borogluconateवा Calcium magnesium borogluconate(25 %)

मात्रा:                गाई, भैसी: ४००-०० मि.लि.(२००-३५० मि.लि. IV र बाँकि १५०-२०० मि.लि. SC),

भेडा, बाख्रा, वंगुर: १००-१५० मि.लि. (IV वा SC)

नोट: यो औषधि नशा (IV) बाट दिदा १०२० थोल्पा/मिनेटको दरले दिनु उचित मानिन्छ।

 

रोकथाम (Prevention)

  • ब्याउने अन्तिम २ हप्ता देखी १ महिना क्याल्सियम र फस्फोरसजन्य घाँस तथा दाना कम दिने।
  • पशुको Dry period मा अत्याथिक मात्रामा Calcium वा Calcium युक्त दाना नदिने (प्रति ठूलो पशुलाई ३० ग्राम भन्दा बढि नदिने)।
  • पशु व्याउन भन्दा १२ घण्टा अघि, व्याएको लगत्तै र व्याएको १२ घण्टा पछि Calcium Gel Liquid खुवाउदा राम्रो हुन्छ।
  • पशु व्याउने ३ देखी १० दिन अगाडी Vitamin D3 (10 million unit/पशु) को सुई १ पटक दिँदा राम्रो गर्छ।

 

वस्तुगत प्रश्नहरु

  • तलका मध्य कुन रोगमा पशुको तापक्रम सामान्य भन्दा कम हुन्छ ।
  1. FMD Milk Fever                       C. Brucellosis                       D. Ketosis
  • Milk Fever रोगको उपचार गर्दा Calcium borogluconateकुन तरिकाबाट दिन उचित हुन्छ ।
  1. Intravenous Intramuscular                  C. Oral                                   D. Subcutaneous
  • The synonym for Milk Fever is ………………………
  1. Parturient paresis Red Fever                         C. Bang’s Disease               D. Hypomagnesaemia
  • कुन जातको गाईलाई Milk Fever समस्या सबै भन्दा बढि देखिन्छ ।
  1. Hosltein Lulu                                  C. Jersey                                D. Achhame
  • कुन समयमा Milk Fever समस्या सबै भन्दा बढि देखिन्छ ।
  1. थारो अवस्थामा पशु व्याएको १ महिनामा         C. पशुले भाले खोज्ने समयमा      D. पशु व्याएको ४८ घण्टा भित्र
  • तलका मध्य कुन् रोगहरु Metabolic रोग हो।
  1. Ketosis Downer Cow Syndrome               C. Milk Fever       D. माथिका सबै
  • What is the main cause of Milk fever in lactating animals.
  1. Hypocalcaemia Hypomagnesaemia        C. Hypercalcaemia              D. Hypoglycaemia
  • पशुमा व्याउने समयमा Calcium को मात्रा कम हुनाको कारणहरु के के हुन् ।
  1. विगौति दूधमा अत्याधिक मात्रामा Calcium निस्कासन हुनु
  2. आन्द्राबाट Calcium सोस्न नसक्नु
  3. हड्डीको Calcium तत्काल रगतमा लैजान नसक्नु
  4. माथिका सबै
  • पशु व्याउनु भन्दा अगाडि अत्याथिक मात्रामा क्याल्सियजन्य घाँस तथा दाना दिदा के समस्या देखिन सक्छ ।
  1. पशुमा Dystocia समस्या आउछ B. पशु तुहिन्छ
  2. Milk Fever समस्या देखा पर्छ D. Ketosis समस्या देखा पर्छ
  • What is the primary treatment for Milk Fever?
  1. Antibiotics Glucose            C. Calcium borogluconate                                D. Dexamethasone

 

Answer Key

  1. B A        3. A        4. C         5. D        6. D        7. A        8. D        9. C         10. C

 

डा. रामचन्द्र सापकोटा (पशु चिकित्सक, जि.प.से.का., दोलखा)

डा. नवराज श्रेष्ठ (पशु चिकित्सक, कृ.भु.व्य.स.म, सिंहदरबार, काठमाण्डौ)

LEAVE A REPLY